Μῆτις, η ενσαρκωμένη ευφυΐα που καταπίνεται από έναν άνθρωπο…

Πριν ακόμη γίνει κυρίαρχος του κόσμου, ο Δίας δεν ήταν παρά ένας νεαρός βοσκός, μόλις που είχε μπει στην εφηβεία. Μεγαλωμένος από τις νύμφες στο όρος Ίδη της Κρήτης, περνούσε τις ημέρες του φυλάγοντας τα κοπάδια του και τα βράδια, ας πούμε ότι ονειρευόταν το μέλλον του κάτω από τον έναστρο ουρανό, χωρίς να γνωρίζει τίποτε για την πραγματική του καταγωγή.

Μια μέρα συνάντησε μια νεαρή γυναίκα απαράμιλλης ομορφιάς. Τα μάτια της, βαθιά και σκοτεινά σαν τη νύχτα, τον μάγεψαν. Όταν τη ρώτησε το όνομά της, εκείνη δεν απάντησε. Μεταμορφώθηκε σε πεταλούδα και πέταξε μακριά. Ο Δίας άρχισε να την καταδιώκει. Η πεταλούδα έγινε πουλί, το πουλί μεταμορφώθηκε σε λαγό κι έπειτα ο λαγός σε ελαφίνα. Εκείνος δεν εγκατέλειπε την προσπάθεια, ώσπου η ελαφίνα ξαναπήρε τη μορφή της γυναίκας.

«Με λένε Μήτις», του είπε. «Και σε γνωρίζω καλύτερα απ' όσο γνωρίζεις εσύ τον ίδιο σου τον εαυτό.»

Η Μήτις αποκάλυψε στον Δία το μυστικό της γέννησής του και ότι αυτή τον προέτρεψε να διεκδικήσει το δίκιο του απέναντι στον Κρόνο. Εκείνη τον συμβούλεψε να ζητήσει από τη Ρέα το εμετικό φίλτρο που θα ανάγκαζε τον Κρόνο να ξεράσει τα παιδιά που είχε καταπιεί. Με τη σοφία, την πανουργία και τη διορατικότητά της καθοδήγησε κάθε του βήμα, κι έτσι ο Δίας κατόρθωσε να ανατρέψει την εξουσία του πατέρα του και να γίνει ο νέος άρχοντας του κόσμου.

Ο θαυμασμός του για τη Μήτιδα μετατράπηκε σε έρωτα. Εκείνη ήταν μια γυναίκα εξαιρετικά ευφυής, που φαινόταν να γνωρίζει τα πάντα για εκείνον. Σύντομα έμεινε έγκυος.

Τότε όμως η Γαία προειδοποίησε τον Δία: η Μήτις θα έφερνε πρώτα στον κόσμο μια κόρη, αλλά αν γεννούσε και γιο, εκείνος θα εκθρόνιζε τον πατέρα του, όπως ο Κρόνος είχε εκθρονίσει τον Ουρανό και ο ίδιος ο Δίας τον Κρόνο. Ο φαύλος κύκλος της διαδοχής κινδύνευε να επαναληφθεί.

Ο Δίας φοβήθηκε. Γνώριζε ότι η δύναμη της Μήτιδας ήταν εκείνη που είχε καταστήσει δυνατή τη δική του κυριαρχία. Χωρίς τις συμβουλές της δεν θα είχε νικήσει. Ωστόσο τώρα η ίδια γυναίκα που του είχε χαρίσει την εξουσία μπορούσε και να του τη στερήσει.

Μια μέρα, καθώς η Μήτιδα κοιμόταν, εκείνος παρατηρούσε τη στρογγυλεμένη κοιλιά της. Η απόφασή του είχε ήδη ληφθεί.

Όταν ξύπνησε, ο Δίας της θύμισε τη μέρα της γνωριμίας τους.

«Θυμάσαι; Είχες γίνει πεταλούδα, πουλί, λαγός, ελαφίνα... Θα μπορούσες άραγε να μεταμορφωθείς σε λέαινα;»

Η Μήτιδα γέλασε και αμέσως έγινε λέαινα. Ο Δίας τη θαύμασε και τη ρώτησε ξανά:

«Και θα μπορούσες να μεταμορφωθείς σε μια σταγόνα νερού;»

«Τίποτε πιο εύκολο», αποκρίθηκε.

Μόλις μεταμορφώθηκε σε σταγόνα, ο Δίας την κατάπιε.

Με αυτόν τον τρόπο πίστεψε ότι εξασφάλισε οριστικά την εξουσία του. Από τη μία κρατούσε πλέον μέσα του για πάντα τη σοφία, την πανουργία και την ευφυΐα της Μήτιδας· από την άλλη απέτρεπε τη γέννηση του γιου που θα μπορούσε να τον εκθρονίσει.

Η ιστορία όμως δεν τελείωσε εκεί.

Μετά την κατάποση της Μήτιδας ο Δίας άρχισε να υποφέρει από αφόρητους πονοκεφάλους. Οι κραυγές του συγκλόνιζαν τον Όλυμπο. Ο Ερμής κάλεσε τον Ήφαιστο, ο οποίος, με το τσεκούρι του, άνοιξε το κρανίο του Δία στα δύο. Από το άνοιγμα ξεπήδησε πάνοπλη η Αθηνά, η κόρη που κυοφορούσε η Μήτιδα πριν καταποθεί.

Έτσι, σε αντίθεση με τον Κρόνο, που κρατούσε τα παιδιά του μέσα του για να τα εμποδίσει να ζήσουν, ο Δίας χρησιμοποίησε το δικό του σώμα ως μήτρα. Η Μήτιδα δεν χάθηκε· η σοφία της εγκαταστάθηκε για πάντα μέσα στον Δία και από εκεί γεννήθηκε η Αθηνά, η θεά της σοφίας, της στρατηγικής και της πολεμικής τέχνης. Και ο Δία έγινε η πρώτη αρσενική δύναμη που τεκνοποίησε!

Έτσι ο μύθος της Μήτιδας μάς θυμίζει ότι η εξουσία του Δία δεν στηρίζεται μόνο στη δύναμη, δεν θεμελιώνεται στη βία αλλά στη μῆτιν που οικειοποιείται χωρίς ποτέ να την εξαλείψει: την ευφυΐα, την προνοητικότητα, την επινοητικότητα και τη στρατηγική σκέψη. Η ίδια η κυριαρχία του θεού εξαρτάται από τη γυναικεία αυτή δύναμη, την οποία δεν κατορθώνει να καταργήσει· μπορεί μόνο να την ενσωματώσει μέσα στον εαυτό του και να γίνει ο παντοτινός μητιόεις!

Στο εμβληματικό έργο ΜΗΤΙΣ-Η ΠΟΛΥΤΡΟΠΗ ΝΟΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ, οι Jean-Pierre Vernant και Marcel Detienne εξετάζουν τη Μήτιν αποκλειστικά μέσα από τα δεδομένα της αρχαίας ελληνικής παράδοσης, αναζητώντας τη θέση της στον μύθο, τη θρησκεία και τη δομή του ελληνικού πανθέου. Μέσα από τη μελέτη των θεών, των ηρώων και των πρακτικών της αρχαίας κοινωνίας, αναδεικνύουν τις λειτουργίες, τα μέσα δράσης και τις πολλαπλές εκφάνσεις αυτής της ιδιαίτερης μορφής νοημοσύνης, φωτίζοντας παράλληλα θεμελιώδη ζητήματα της οργάνωσης του ελληνικού κόσμου και της αρχαίας σκέψης. Ένα κλασικό έργο της σύγχρονης αρχαιογνωσίας, που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την ελληνική μυθολογία, τη θρησκεία και την έννοια της ευφυΐας.