Μετά την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, η επιστροφή στον Όμηρο

Η Οδύσσεια δεν έπαψε ποτέ να επιστρέφει.

Επιστρέφει στη λογοτεχνία, στο θέατρο, στη ζωγραφική και στον κινηματογράφο. Επιστρέφει κάθε φορά που ένας άνθρωπος αναζητά τον δρόμο προς την πατρίδα του, αντιστέκεται σε όσα απειλούν να τον κάνουν να ξεχάσει ποιος είναι ή προσπαθεί να ξαναβρεί τη θέση του σε έναν κόσμο που άλλαξε όσο εκείνος έλειπε.

Με τη δική του κινηματογραφική Οδύσσεια, ο Κρίστοφερ Νόλαν δημιουργεί μια σύγχρονη συνομιλία με το έπος, αναζητώντας μέσα του τα ερωτήματα που εξακολουθούν να μας αφορούν: τι σημαίνει επιστροφή, τι απομένει από έναν άνθρωπο ύστερα από έναν πόλεμο και πόσο μακριά μπορεί να τον οδηγήσει η επιθυμία να ξαναβρεί το σπίτι του.

Ένας ήρωας που νικά με τη Μῆτιν του

Ο Οδυσσέας είναι ο πολύμητις άνθρωπος, εκείνος που παρατηρεί, επινοεί, μεταμορφώνεται και προσαρμόζεται.

Η δύναμή του βρίσκεται στην ευφυΐα, στον λόγο, στην υπομονή και στην ικανότητά του να επιβιώνει χωρίς να χάνει τον τελικό του προορισμό. Απέναντι στον Κύκλωπα δεν επικρατεί χάρη στη σωματική υπεροχή του, αλλά χάρη στην ευφυή του απάντηση : είμαι ο κανένας (Οὖτις). Μπροστά στις Σειρήνες δεν εμπιστεύεται την αυτοκυριαρχία του, αλλά οργανώνει εκ των προτέρων τη σωτηρία του. Όταν επιστρέφει στην Ιθάκη, δεν εμφανίζεται αμέσως ως βασιλιάς, αλλά κρύβεται, παρατηρεί και περιμένει την κατάλληλη στιγμή.

Γι’ αυτό ο Οδυσσέας μπορεί να θεωρηθεί ένας από τους πρώτους μεγάλους ήρωες της δυτικής σκέψης. Η πορεία του αναδεικνύει την ανθρώπινη νόηση ως δύναμη ικανή να αντισταθεί ακόμη και σε έναν κόσμο γεμάτο θεούς, τέρατα, πειρασμούς και απρόβλεπτες μεταβολές της τύχης.

Ο νόστος ως ανάγκη επιστροφής στον εαυτό

Στην καρδιά της Οδύσσειας βρίσκεται ο νόστος, η επιστροφή στην πατρίδα.

Η Ιθάκη είναι η Πηνελόπη, ο Τηλέμαχος, το πατρικό σπίτι, η μνήμη και η ταυτότητά του. Είναι όλα όσα κινδυνεύει να χάσει αν παραδοθεί στη λήθη.

Η Καλυψώ τού προσφέρει αθανασία. Οι Λωτοφάγοι την ανακούφιση της λησμονιάς. Η Κίρκη μια ζωή μακριά από τις ευθύνες και τις πληγές του παρελθόντος. Ο Οδυσσέας, όμως, επιλέγει να επιστρέψει ως θνητός. Προτιμά την περιορισμένη ανθρώπινη ζωή, με τον πόνο και τις απώλειές της, από μια αιώνια ύπαρξη αποκομμένη από τους ανθρώπους και τον κόσμο που αγαπά.

Ο νόστος είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να επανέλθει στον εαυτό του έπειτα από την εμπειρία του πολέμου, της βίας, της περιπλάνησης και της απώλειας.

Η φιλοξενία ως μέτρο του πολιτισμού

Ένας από τους βασικούς ηθικούς άξονες του ομηρικού κόσμου είναι η φιλοξενία, η ενσάρκωση του Ξένιου Διός..

Ο ξένος οφείλει να γίνεται δεκτός, να τραφεί και να προστατευτεί πριν ακόμη αποκαλύψει το όνομά του. Η υποδοχή του αποτελεί ιερή υποχρέωση. Ο τρόπος με τον οποίο κάθε πρόσωπο αντιμετωπίζει τον ξένο αποκαλύπτει και την ηθική του ποιότητα.

Οι Φαίακες περιθάλπουν τον εξαντλημένο Οδυσσέα και τον βοηθούν να επιστρέψει στην πατρίδα του. Ο Εύμαιος προσφέρει τροφή και στέγη στον άγνωστο ζητιάνο, χωρίς να γνωρίζει ότι μπροστά του βρίσκεται ο βασιλιάς του. Αντίθετα, οι μνηστήρες καταχρώνται το σπίτι του Οδυσσέα, καταναλώνουν τα αγαθά του και προσβάλλουν τους νόμους της φιλοξενίας.

Η φιλοξενία χωρίζει τον πολιτισμένο κόσμο από τη βαρβαρότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πολύφημος, πριν ακόμη αποκαλυφθεί ως ανθρωποφάγος, περιφρονεί τον ιερό δεσμό ανάμεσα στον οικοδεσπότη και στον ξένο.

Η ταινία του Νόλαν επαναφέρει αυτή την έννοια στο κέντρο της ιστορίας, παρουσιάζοντας τη φιλοξενία ως έναν κώδικα αμοιβαίας εμπιστοσύνης, η παραβίαση του οποίου οδηγεί στη βία και στην κοινωνική αποσύνθεση.

Ύβρις, νέμεση και ανθρώπινα όρια

Ο Οδυσσέας επιβιώνει επειδή είναι συνετός, αλλά υποφέρει κάθε φορά που ξεχνά τα όριά του.

Αφού ξεφεύγει από τη σπηλιά του Πολύφημου, δεν αρκείται στη σωτηρία. Αποκαλύπτει το πραγματικό του όνομα και προκαλεί τον Κύκλωπα. Η ανάγκη του να αναγνωριστεί και να δοξαστεί μετατρέπει τη νίκη σε νέα καταστροφή, καθώς επιτρέπει στον Πολύφημο να ζητήσει την εκδίκηση του Ποσειδώνα.

Η ύβρη είναι η υπέρβαση του μέτρου, η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος θεωρεί ότι μπορεί να ενεργεί χωρίς συνέπειες. Η νέμεση που ακολουθεί δεν αποτελεί αυθαίρετη τιμωρία, αλλά αποκατάσταση μιας διαταραγμένης ισορροπίας.

Στην Οδύσσεια, κάθε πράξη αφήνει το ίχνος της. Η εξυπνάδα μπορεί να σώσει, αλλά δεν απαλλάσσει τον ήρωα από την ευθύνη. Η νίκη μπορεί να φέρει δόξα, αλλά η δόξα δεν εξαφανίζει το αίμα που χύθηκε για να αποκτηθεί.

Το αντιπολεμικό πνεύμα της Οδύσσειας

Η Ιλιάδα αφηγείται τον πόλεμο. Η Οδύσσεια εξετάζει όσα απομένουν όταν ο πόλεμος τελειώσει.

Η Τροία έχει πέσει, αλλά η ειρήνη δεν έχει ακόμη επιστρέψει στις ζωές των ανθρώπων. Οι πολεμιστές γυρίζουν σε σπίτια που άλλαξαν ή δεν γυρίζουν ποτέ. Οι οικογένειες περιμένουν. Οι νεκροί παραμένουν άταφοι ή ζητούν να διατηρηθεί η μνήμη τους. Οι επιζώντες κουβαλούν μαζί τους τη βία που έμαθαν και όσα χρειάστηκε να κάνουν για να νικήσουν.

Η περιπλάνηση του Οδυσσέα μπορεί να διαβαστεί και ως η αδυναμία του πολεμιστή να επιστρέψει αμέσως στην ειρηνική ζωή. Για να φτάσει στην Ιθάκη δεν αρκεί να διασχίσει τη θάλασσα. Πρέπει να αντιμετωπίσει όσα κουβαλά από την Τροία και να ξαναμάθει ποιος είναι έξω από το πεδίο της μάχης.

Η κινηματογραφική διασκευή δίνει ιδιαίτερο βάρος σε αυτή την ψυχολογική και ηθική διάσταση, παρουσιάζοντας έναν Οδυσσέα σημαδεμένο από τον πόλεμο και από τον ρόλο του στην καταστροφή της Τροίας.

Το έπος δεν εξωραΐζει τη βία. Αναγνωρίζει το μεγαλείο, αλλά και το κόστος της. Δεν παρακολουθεί μόνο τον θριαμβευτή βασιλιά. Παρακολουθεί έναν άνθρωπο που χρειάζεται δέκα χρόνια για να επιστρέψει από έναν δεκαετή πόλεμο.

Η τιμή προς τους νεκρούς

Στον ομηρικό κόσμο, ο θάνατος δεν ολοκληρώνεται χωρίς μνήμη και τελετουργία.

Όταν ο Ελπήνορας συναντά τον Οδυσσέα στον Άδη, του ζητά να επιστρέψει και να θάψει το σώμα του. Η ταφή αποτελεί την τελευταία οφειλή προς τον νεκρό και συγχρόνως την πράξη που επιτρέπει στους ζωντανούς να συνεχίσουν.

Η κάθοδος στον Άδη είναι μία από τις σημαντικότερες στιγμές του έπους. Εκεί ο Οδυσσέας ακούει τον Αχιλλέα, που θα προτιμούσε να υπηρετεί ως φτωχός εργάτης ανάμεσα στους ζωντανούς παρά να βασιλεύει σε όλους τους νεκρούς. Η φράση αυτή ανατρέπει την πολεμική αντίληψη περί αθάνατης δόξας. Μπροστά στον θάνατο, ακόμη και η μεγαλύτερη υστεροφημία υποχωρεί μπροστά στην απλή αξία της ζωής.

Η Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος

Η Οδύσσεια είναι και η ιστορία της Πηνελόπης, η οποία αντιστέκεται με τα δικά της όπλα. Με το τέχνασμα του υφαντού κερδίζει χρόνο, προστατεύει τον οίκο και αρνείται να υποταχθεί στη βούληση των μνηστήρων. Η δική της ευφυΐα αντιστοιχεί στην ευφυΐα του Οδυσσέα. Η αναγνώρισή τους βασίζεται στην κοινή τους γλώσσα, στη μνήμη και στο μυστικό του συζυγικού κρεβατιού.

Παράλληλα, ο Τηλέμαχος ξεκινά τη δική του μικρότερη οδύσσεια. Αναζητώντας πληροφορίες για τον πατέρα του, εξέρχεται για πρώτη φορά από την ασφάλεια της Ιθάκης, γνωρίζει άλλους οίκους και αρχίζει να διαμορφώνει τη δική του ταυτότητα.

Ο νόστος του πατέρα συναντά την ενηλικίωση του γιου.

Ο Νόλαν δεν εικονογραφεί τον Όμηρο

Καμία κινηματογραφική διασκευή δεν μπορεί ούτε χρειάζεται να μεταφέρει αυτούσιο ένα έπος περίπου 12.100 στίχων.

Η ταινία επιλέγει, συμπυκνώνει, μετατοπίζει το βάρος και ερμηνεύει τον ομηρικό κόσμο μέσα από τις ανάγκες και τις ανησυχίες της εποχής μας. Περιορίζει τη φυσική παρουσία των θεών και μεταφέρει μεγάλο μέρος της σύγκρουσης στο εσωτερικό του ίδιου του Οδυσσέα.

Αυτές οι επιλογές δεν αντικαθιστούν τον Όμηρο. Μπορούν, όμως, να ανοίξουν έναν δρόμο προς αυτόν.

Το σημαντικότερο επίτευγμα μιας τέτοιας διασκευής είναι να μας γεννήσει την ανάγκη να επιστρέψουμε στο κείμενο, να αναζητήσουμε όσα μεταφέρθηκαν διαφορετικά, όσα παραλείφθηκαν και όσα μπορούν να υπάρξουν μόνο στον ρυθμό και στη γλώσσα της επικής ποίησης.

Για όσους βγαίνουν από την κινηματογραφική αίθουσα με την επιθυμία να διαβάσουν ή να ξαναδιαβάσουν το έπος, η αναθεωρημένη έκδοση της Οδύσσειας από τις Εκδόσεις Δαίδαλος-Ι.Ζαχαρόπουλος προσφέρει μια ουσιαστική επιστροφή στον Όμηρο.

Η μετάφραση του Ζήσιμου Σιδέρη διατηρεί την ποιητική κίνηση και τη μελωδία του δακτυλικού εξαμέτρου, υπενθυμίζοντας ότι η Οδύσσεια δεν γράφτηκε ως πεζή αφήγηση. Ανήκει σε μια προφορική παράδοση και δημιουργήθηκε για να απαγγέλλεται, να ακούγεται και να αποτυπώνεται στη μνήμη μέσα από τον ρυθμό της.

Η απόδοση του Σιδέρη υπήρξε επίσης συνδεδεμένη με τη διδασκαλία του έπους στην ελληνική εκπαίδευση. Έκδοσή της καταγράφεται ήδη από το 1964 ως πλήρης μετάφραση των ραψωδιών α–ω.

Τα κλασικά προλεγόμενα του Γιάνη Κορδάτου τοποθετούν το έργο μέσα στο ιστορικό και κοινωνικό του περιβάλλον. Δεν αντιμετωπίζουν την Οδύσσεια ως ένα απομονωμένο μυθολογικό αφήγημα, αλλά ως έργο που γεννήθηκε από μια συγκεκριμένη κοινωνία, διατήρησε μνήμες παλαιότερων εποχών και εξέφρασε τις αξίες, τις αντιθέσεις και τις μεταβολές του αρχαίου κόσμου.

Η έκδοση των Εκδόσεων Δαίδαλος-Ι. Ζαχαρόπουλος κυκλοφορεί σε δύο τόμους και εντάσσεται στη σειρά «Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων». Αποτελεί την έκδοση που εμπιστεύονται εδώ και χρόνια καθηγητές τόσο του Πανεπιστημίου όσο και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.

Ένα έπος που δεν ολοκληρώνει ποτέ το ταξίδι του

Περισσότερο από δύο χιλιάδες επτακόσια χρόνια μετά τη σύνθεσή της, η Οδύσσεια εξακολουθεί να μας μιλά επειδή αφορά κάθε άνθρωπο που απομακρύνθηκε από τον τόπο του. Κάθε οικογένεια που περίμενε μια επιστροφή. Κάθε πολεμιστή που δυσκολεύτηκε να ξαναγίνει πολίτης. Κάθε ξένο που στάθηκε μπροστά σε μια κλειστή πόρτα. Κάθε άνθρωπο που κινδύνευσε να λησμονήσει τον προορισμό του.

Ο κινηματογράφος μπορεί να μας χαρίσει ξανά τη θάλασσα, τα τέρατα, τις μάχες και το μέγεθος του ταξιδιού. Ο ομηρικός λόγος μάς επιτρέπει να ακούσουμε όλα όσα βρίσκονται κάτω από αυτά: τον φόβο, την απώλεια, τη νοσταλγία, την ευθύνη και την αδιάκοπη επιθυμία της επιστροφής.

Η ταινία γίνεται έτσι η αφετηρία ενός νέου νόστου. Μια επιστροφή όχι μόνο στην Ιθάκη, αλλά και στο ίδιο το κείμενο.

Στην αυθεντική δύναμη της ποίησης που γέννησε τον Οδυσσέα και απέδειξε γιατί η Οδύσσεια εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα ιερά βιβλία του παγκόσμιου πολιτισμού.